Onthulling Tegelgedicht



Ede, 12 december 2025

Vandaag herdachten en vierde we 80 jaar bevrijding op Erebegraafplaats en monument het Mausoleum op een bijzondere manier. Ben Verduijn onthulde samen met zijn kleindochter Demi het tegelgedicht, welke inmiddels een plek heeft gekregen bij de entree naar het bordes, van het Mausoleum. In gedachtenis aan de verzetsstrijders en in het bijzonder aan zijn vader en haar overgrootvader Cornelis Verduijn.

Cornelis Verduijn is één van de 44 verzetsstrijder waarvan de naam op het Mausoleum staat en één van de 30 verzetsstrijders waarvan het lichaam in het Mausoleum is bijgezet. Deze onthulling van het tegelgedicht vond plaats op een historisch moment.  De dag dat het precies 80 jaar geleden in Ede rouwdag was. De dag dat met de bijzetting van verzetsstrijder Pieter van Vark het Mauoleum symbolisch in gebruik werd genomen nadat eerder al de lichamen van 25 andere verzetsstrijders waren bijgezet. Die 12e december 1945 was Ede in rouw, waren de winkels in Ede gesloten en was het werk stil gelegd.  In heel Ede hingen de vlaggen halfstok vanwege de rouw, de pijn en het verdriet van Ede. Die dag stond in het teken van onze verzetshelden die hun strijdt tegen de vijand met hun leven moesten bekopen. Veel van deze verzetshelden stierven door de kogels van het vuurpeloton. Vandaag herinneren we hen 80 jaar later opnieuw. En blijven we deze 44 mannen ieder jaar herinneren zoals tijdens de jaarlijkse 4e mei herdenking in Ede waar we hun namen blijven noemen.

Loco Burgemeester Arnold Versteeg stond in zijn toespraak stil bij de historie en blikte terug op 80 jaar geleden. Het initiatief dat door de mensen van het toenmalig verzet werd genomen, direct na het einde van de oorlog, om voor hun omgekomen en omgebrachte kameraden een blijvend herinneringsplek te maken. De Edese bevolking die binnen enkele maanden al 62.000 gulden bijeenbrachten. En waarin met behulp van Canadese militairen die in afwachting waren van de terug reis naar huis hielpen met de bouw van het monument door zand en stenen uit Wageningen en de Betuwe te halen. In veel gemeenten liggen begraafplaatsen die ons herinneren aan de Tweede Wereldoorlog buiten de bebouwde kom, maar niet in Ede. Ons Mausoleum ligt midden in Ede, middens in een prachtig park waar Edenaren wandelen, hun hondje uitlaten of hun lunch eten op één van de bankjes. Ook daarin is het Mausoleum uniek. Het gedicht van Ben Verduijn is het levende symbool van de kracht van mensen en het goede in onze harten. Soms lijkt het alsof oorlog en geweld iets is wat ons overkomt. Maar niets is minder waar. Achter elke geweer, achter elk kanon, achter elke slachtoffer staat een mens, Iemand die een keuze heeft genaakt om de wapens op te nemen tegen een andere mens. Wandel af en toe langs het Mausoleum, lees de namen van de 44 verzetsstrijders. Zij zijn een voorbeeld van moed en verzet. Laten we ze nooit vergeten.

Vervolgens voerde Betty Busser-Kat het woord. Betty is de vaste speaker van de Gemeente Ede bij herdenkingen en andere officiële gelegenheden en ook lid van de werkgroep 4 mei. Haar uitgewerkte en uitgesproken tekst was als volgt: Vandaag krijgt het mausoleum zijn eigen gedicht, want dit mausoleum is meer dan een begraafplaats. Meer dan een herdenkingsmonument. Het is vooral een plek van mensen, van 44 verzetsmensen. 80 jaar geleden werd dus Luitenant Pieter van Vark bijgezet. Hij was niet de laatste. Op 21 augustus 1946 werden er nog 2 verzetsmensen bijgezet, dat waren Henk van der Mheen en Simon van den Bent. Als laatste werd Christiaan Hollebrands bijgezet dat was op 26 april 2012, Deze marechaussee werd bijgezet door een peloton van de Marechaussee. U kent misschien het beeld wel van de 4 mensen van de marchaussee die met grote eerbied dat kleine kistje in de nis schuiven. (zie de foto op pagina 47) In theorie zou het nog een keer kunnen dat er iemand wordt bijgezet. Er zijn verzetsmensen waarvan niemand weet waar ze hun laatste rustplaats hebben gevonden, zij zijn naamloos in een massagraf terechtgekomen, in Neuengamme, Sachsenhausen, Buchenwald, Vught of Amersfoort. En er zijn verzetsmensen die in hun eigen omgeving zijn begraven op verzoek van de familie. Het zijn moeilijke afwegingen in die hectische periode na de bevrijding wie wel en wie niet hier bijgezet mogen worden. Er is een commissie in het leven geroepen en het criterium wordt: Dat je vrijwillig een actieve rol in het verzet moet hebben gehad , komende uit of wonende in de gemeente Ede en door een verzetsdaad om het leven bent gekomen. Op het mausoleum ziet u 40 sluitstenen, er staan 44 namen op en er zijn 33 mensen bijgezet. Dit beschermd Rijksmonument is 30 meter lang en 4,5 meter breed. Helemaal links op het monument staat de tekst: 1940-1945, De dankbare bevolking van Ede. Over de lengte van het monument: Gesteund door het recht, streden zij voor de vrijheid. En op het rechterpaneel de Bijbeltekst uit Joel 1, vers 2 en 3 “Is dit geschied in uwe dage, of ook in de dagen uwer vaderen? Vertelt uwen kinderen daarvan en laat het uwe kinderen hunnen kinderen vertellen en derzelver kinderen aan een volgend geslacht.” 44 namen dus. Allemaal mensen met een verhaal. Heel kort wil ik u het leven schetsen van Pieter van Vark. Hij wordt in 1886 in Den Haag geboren, verhuisd op 19-jarige leeftijd naar Ede, wordt beroepsmilitair en gaat bij de bereden artillerie en wordt daar instructeur. In 1915 trouwt hij met Jansje en ze krijgen 5 kinderen. Het gezin woont op de Lunterseweg in Ede. Ze zijn buren van de in het verzet bekende Derk Wildeboer. In zijn hele carrière als beroepsmilitair heeft Pieter van Vark veel militaire contacten opgedaan.. Hij weet onopgemerkt een web van kennis, hulp en vluchtroutes op te bouwen. Hij heeft inzicht in de sterkte van de bezetter, hij spioneert en speelt gegevens door naar het verzet. En hij behoort tot de staf van de Edese Binnenlandse Strijdkrachten. Als militair beschikt hij in huis over een voor de Duitsers verborgen vooroorlogse militaire telefoonverbinding. Een telefoon-verbinding die in september 1944 na de luchtlandingen levens redt. Vanuit huis belt hij en regelt belangrijke verzetszaken voor Pegasus 1 en 2. Pegasus 2, mislukt helaas in de ochtend van 18 november 1944. 

De Duitse SD verricht vele arrestaties en een groot deel van de Edese verzetsstaf duikt onder. Pieter gaat echter door met het verzetswerk. Er is nog zoveel te doen. En de bevrijding lijkt nog maar een kwestie van tijd. Net over de Rijn zitten de bevrijders al. Op 1 december ’44, wordt Pieter gearresteerd door de Sicherheitsdienst en naar de SD cellen in de Wormshoef in Lunteren gebracht. Niet zijn verzetswerk wordt hem noodlottig en ook niet zijn mede verzetsmensen die opgepakt worden en zijn naam noemen. Nee, het is het illegale verzetskrantje in Ede, De Eendracht. Het stencilblaadje met dagelijks nieuws dat van Radio Oranje, Herrijzend Nederland en de BBC wordt overgenomen. Pieter overhandigt dit strengverboden krantje o.a. aan een oud leerling Deze gevangen genomen oud leerling wordt onder grote druk gezet en noemt de naam van Pieter. In de Wormshoef, wordt Pieter niet zachtzinnig verhoord en gemarteld maar de militair zwijgt. Pieter drijft met zijn zwijgen en ijzeren militaire discipline zijn beulen tot wanhoop.

Op 21 december 1944 wordt Pieter overgeplaatst naar Velp. Dat is althans was ze tegen hem en zijn gezin zeggen. Onderweg bij Heelsum wordt Pieter door de SD uit de auto gesleept, onder struiken gelegd en geëxecuteerd. Vele maanden later, zelfs pas na de bevrijding krijgt zijn gezin het bericht van zijn executie. Op 12 december 1945 is het stil in Ede. De winkels zijn dicht, de vlaggen hangen halfstok. 4 zwarte paarden trekken een zwarte koets met een lijkkist. Gevolgd door een stoet van meer dan 800 mensen op weg naar de mis in de Katholieke kerk door naar de rouwdienst in de Oude kerk. Uiteindelijk komen ze hier bijeen om de bijzetting van Pieter van Vark bij te wonen en tevens alle gesneuvelde verzetsmensen te herdenken. Derk Wildeboer , leider van het verzet in Ede en vele verzetsmensen van de Veluwe die het overleefd hebben en afscheid komen nemen, weten dat zij hier niet gestaan zouden hebben als Pieter van Vark niet gezwegen had. Pieter van Vark, deed wat de andere 43 dappere mannen ook deden, “Gesteund door het recht, streden zij voor de vrijheid.”

Het woord is daarna aan Ben Verduijn als maker van het gedicht. Ben geeft de volgende toelichting:

“Als zoon van één van de, op de graf-afsluitplaten van het Mausoleum genoemden, verzetsstrijders en als auteur van dit gedicht zou ik graag uw aandacht willen vragen voor de reden van het schrijven hiervan. Opgegroeid in een altijd aanwezige sluier van gemis en verdriet, ben ik deze na mijn 36ste jaar gaan inzetten, om op opzoek te gaan naar antwoorden. Zij werd dan ook meer dan 40 jaar, mijn tochtgenoot en mijn sleutel, voor het openen van tientallen deuren. Deuren waarachter ik dezelfde, mij zo bekende, sluier ontmoette. Maar waar ik buiten het vaak nog niet verwerkte verdriet en gemis, wel het trots uitgesproken woord “daarom” kreeg te horen. Een “daarom” waarvoor was ingezet! Een daarom, dat mij diep aangreep, en mij dwong, de gevallenen zelf het laatste woord te geven. In de hoop, dat dezen de lezers ervan zullen blijven aanspreken. Mijn dank gaat uit naar hen, die het plaatsen van dit gedicht, mogelijk hebben gemaakt. En met mij de overtuiging deelden, dat met de plaatsing ervan, op deze plek, nu 80 jaar later, de ware intentie van dit, door de Edese bevolking geschonken Ere graf, is voltooit.’ Op zaterdag 2 augustus 1947, werd het Mausoleum, als zijnde een ‘Erebegraafplaats’ officieel door Prins Bernhard en burgemeester J. Boot geopend.

Ben Verduijn en zijn kleindochter Demi onthullen het tegelgedicht.

Het Mausoleum   

Ken mijn verhaal en ken mijn streven.

In mij rust niet alleen de dood,

maar ook de roep tot leven.

Ken dan mijn kracht van hoop en moed

die niet de haat maar de liefde voedt.

Zoveel geuit in een laatste gebed,

dat ons als naasten,

naast onze naasten zet.

Aansluitend leggen locoburgemeester Arnold Versteeg, Ben Verduijn, de vrouw en kleindochter van Ben een bloemstuk bij het monument. 

De bijeenkomst wordt afgesloten met muziek van de ‘Lone Piper’ Marjolein Ridder.